«Հայկական Նյուրնբերգ» կամ արձանագրություն ապագայից-2

Սկիզբը՝ այստեղ

(տրիբունալ Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում)

Դահլիճում տիրեց միստիկ, ծանր լռություն։ Ամբաստանյալի ձայնի արձագանքը դեռ թրթռում էր օդում՝ թունավորելով ներկաների հոգիները։ Նա սպասում էր պայթյունի, սպասում էր անեծքների ու հիստերիայի, որոնցից կրկին կսնվեր իր լպիրշությունը։ Բայց դահլիճը լռեց այնպես, ինչպես լռում են գերեզմանոցում։ Մահից ավելի հզոր էր արհամարհանքի լռությունը։

Այդ վակուումը ճեղքեց Մեղադրողի ձայնը՝ սառը, վիրաբուժական և անողոք։

- Ասում եք՝ հայելի՞․․․ Հայելին չի ուրանում, չի դավաճանում, ավելին՝ հայելին կապիտուլյացիաներ չի ստորագրում։ Հայելին լոկ անաչառ արտացոլում է, իսկ Դուք ոչ թե արտացոլեցիք, այլ աղավաղեցիք իրականությունը։ Դուք ոչ թե հայելի էիք, այլ ծռող ոսպնյակ, որի միջով ստի ու կեղծիքի ճառագայթները հրդեհեցին մեր տունը։ Դուք ժանգոտ մի գործիք էիք, որը ստանձնեց առաջնորդությունը՝ խոստանալով լինել «ժողովրդի ծառան», բայց դարձավ նրա դահիճը։

Մեղադրողը դանդաղ քայլեց դեպի ամբաստանյալի վանդակը․ հայացքը մեխված էր նրա խորամանկ աչքերին։

- Ճիզվիտիզմ է՝ սեփական մեղքը զոհի վրա բարդելով ներկայանալ որպես հանրության արատների ճշմարիտ հայելի։

Ասում եք՝ մենք Ձեզ բերեցինք մեր ուսերի վրա։ Այո՛, լյումպենացվածները բերեցին Ձեզ որպես «փրկչի», մինչդեռ Դուք սովորական գերեզմանափոր էիք, որը հայոց տուն սողոսկեց որպես գրպանահատ։ Բայց երբ տեսաք, որ տանտերը վստահել է Ձեզ տան բանալիները, Դուք վերածվեցիք կողոպտիչի, որը վաճառեց տան հիմնաքարերը՝ հարևանի հետ «խաղաղության» գործարքի պատրվակով։ Մենք Ձեզ տվեցինք մեր Հավատը, իսկ Դուք այն վերածեցիք մանրադրամի։

Մեղադրողը ձեռքը բարձրացրեց՝ ընդգրկելով դահլիճի ողջ տարածությունը։

- Ո՛չ, Դուք հայելի չեք, այլ բարոյական անդունդ, ամենակուլ սև խոռոչ, որի մթին ծալքերում փորձեցիք կլանել մի քանի հազարամյա քաղաքակրթություն։

Բայց քաղաքակրթությունները չեն կլանվում. նրանք ունեն հիշողություն, որն այսօր դարձել է Ձեր դատավճիռը։ Վարագույրը չի փակվում Ձեր ուզածով կամ Ձեր արյունոտ ձեռքերով։ Վարագույրը բացվում է Ձեր հանցանքների վրա։

Նա շրջվեց դեպի դատավորների սեղանը և մատնացույց արեց փաստաթղթերի հսկայական տրցակը, որոնցից յուրաքանչյուրը կորսված հայրենիք էր, մարված մի ճրագ։

- Եվ հիմա սկսվում է ոչ թե թատրոնը, այլ Հատուցումը։ Սա մի վայր չէ, որտեղ Դուք վերջում ծափեր եք ակնկալում։ Սա Պատմության Տրիբունալն է, և այստեղ ծափերի փոխարեն հնչելու է արդարադատության չոր ու անողոք մուրճի հարվածը։

Ամբաստանյալը, որը քիչ առաջ հոխորտում էր, հիմա թվում էր փոքր ու աննշան՝ սեղմված այն փաստաթղթերի ծանրության տակ, որոնք Մեղադրողը սկսեց մեկ առ մեկ բացել։

- Ես չեմ ընդունում այս դատարանի լեգիտիմությունը,-ամբաստանյալի ձայնը սկզբում դողաց, բայց վայրկյաններ անց դարձավ նույն կծու և ինքնարդարացնող ֆալցետը, որով ութ տարի թունավորել էր հանրային գիտակցությունը։- Ո՞ր իրավունքով եք ինձ դատում մի բանի համար, ինչն անխուսափելի էր։ Ես ոչ թե կործանել եմ պետությունը, այլ փորձել եմ փրկել այն, ինչ հնարավոր էր փրկել ձեր «միֆերից» ու «պատմական երազանքների» ավերակներից։

Նա թեքվեց առաջ՝ ձեռքերով կառչեց ճաղավանդակից և հայացքը հառեց դատավորներին․

- Այո՛, ես ստորագրել եմ այդ թղթերը։ Այո՛, ես տվել եմ այդ հրամանները։ Բայց ես այդպես եմ վարվել, որովհետև դուք էիք ինձ տվել այդ բացարձակ լիազորությունը։ Դուք էիք հրապարակներում մոլուցքով ծափահարում, երբ ես ասում էի՝ «ամեն ինչ սկսել եմ իմ զրոյական կետից» կամ հոխորտում էի՝ «ինչ պետք է, այն էլ բանակցում եմ»։ Ես ձեր հայելին եմ եղել, և իմ մեղքն այն չէ, որ ես դավաճանել եմ, այլ այն, որ ես եղել եմ այնքան համարձակ, որ ձեր փոխարեն ընդունեմ այդ դառը որոշումները։

Ամբաստանյալի դեմքին հայտնվեց սառը ժպիտ, որն ավելի շատ նման էր դիմակայության․

- Դուք ինձ դատում եք հողեր հանձնելու համար, բայց ես ձեզ տվել եմ կյանք՝ առանց Արցախի «բեռի»։ Ես ձեզ ազատել եմ հազարամյա պատասխանատվությունից, որը ճնշում էր ձեր ուսերը։ Ես փորձեցի ձեզ դարձնել «նորմալ» ժողովուրդ՝ առանց հիշողության, առանց սրբությունների, առանց հավերժական պայքարի հոգնության։ Եթե պատմությունն ինձ մեղավոր ճանաչի, ապա կլինի միայն այն պատճառով, որ ժամանակը դավաճանեց ինձ։ Ես պարզապես չհասցրի ավարտել իմ առաքելությունը՝ վերջնականապես արմատախիլ անել ձեր հիշողության պատմական պատրանքները։

Նա շրջվեց դեպի լուռ դահլիճը, նրա ձայնը հասավ իր վերջին՝ ամենացինիկ շեշտադրմանը․

- ՈՒրեմն ինձ մի՛ դատեք... դատե՛ք ինքներդ ձեզ, որ թույլ տվեցիք ինձ լինելու ձեր առաջնորդը։ Որովհետև ես եղել եմ ձեր ամենանվիրական, ամենամթին վախերի ու ցանկությունների ճշմարիտ մարմնավորումը։

Այս ինքնախոստովանական «մեղայականը» ոչ թե ափսոսանք էր, այլ վերջին հարվածը ժողովրդի հոգուն։ Դահլիճում ասես շոշափելի զզվանքի ու սառնության ալիք անցավ։

Ներկաները կարծես նոր միայն հասկացան՝ նույնիսկ ցմահ բանտարկության կամ մահվան շեմին այս մարդը չի գիտակցում իր ոճիրի մասշտաբները։ Նա մինչև վերջ փորձում է մեղքը բարդել ժողովրդի վրա՝ սեփական ստորությունը ներկայացնելով որպես «փրկություն»։

Մթնոլորտն այնքան ծանրացավ, որ շնչելն անգամ ֆիզիկական ցավ էր պատճառում։ Այն դաժան պահն էր, երբ քաղաքական լպիրշ մանիպուլյացիաները բախվել էին անժխտելի, արյունոտ իրականությանը։

Մեղադրողը դանդաղ ուղղեց մեջքը։ Նրա լռությունը վայրկյանների ընթացքում դարձավ ավելի ճնշող, քան ամբաստանյալի ողջ ճառը։ Նա շոշափեց ձեռքի տակ եղած թղթերը, ապա հայացքը բարձրացրեց՝ այն դարձնելով սուր ու անքթիթ։

- Դուք խոսում եք «կյանք տալու» և «բեռից ազատելու» մասի՞ն։ Դուք, որ սեփական իշխանությունը պահելու համար հայրենիքի ողնաշարը դրեցիք սակարկության սեղանին, համարձակվում եք խոսել «ազատագրման» մասի՞ն։ Դուք «ազատեցիք» մեզ ոչ թե պատմական միֆերից, այլ մեր զավակների ներկայից ու ապագայից։

Նա այնքան մոտեցավ ամբաստանյալի վանդակին, որ վերջինս ստիպված հետ քաշվեց։

- Իսկ ի՞նչ կասեք տասնյակ հազարավոր զոհերի, տասնյակ հազարավոր անտուն մնացածների, 14 հազար հաշմանդամների մասով։ Դա՞ էր Ձեր խոստացած «կյանքի գինը»։ Դուք ասում եք՝ «պլյուս-մինուս մի քանի հարյուր հոգի», բայց այդ թվերի հետևում սևազգեստ մայրեր են, որոնց տունը Դուք վերածեցիք հավերժական սգի։ Դուք «ազատեցիք» այդ տղաներին կյանքից, որպեսզի Ձեր աթոռը չսասանվի։ Ի՞նչ կասեք այն հինգ հազար լույս տղաների մասին, ում Դուք դիտավորյալ ուղարկեցիք մսաղաց՝ նախապես իմանալով ավարտը, որպեսզի հետո կարողանաք Ձեր դավաճանությունը փաթաթել «անխուսափելիության» շղարշով։

Մեղադրողը ձեռքը դրեց զոհվածների նկարների կույտի վրա․

- Սրանք «բեռ» չէին։ Սրանք մեր Հայրենիքի սերմնացաններն էին, որոնց Դուք հանձնեցիք հողին։ Պատասխանե՛ք դատարանին և առաջին շարքի դատարկ աթոռներին․ ո՞րն էր Ձեր «փրկության» իրական արժեքը՝ արյու՞նը, թե՞ Ձեր անձնական հարմարավետությունը թշնամու ոտքերի տակ։

Մեղադրյալի դեմքից քրտինքի կաթիլներ հոսեցին։ Նա փորձեց ինչ-որ բան փնթփնթալ, բայց Մեղադրողի հարցը՝ սառն ու փաստացի, օղակի պես սեղմում էր նրա կոկորդը։ Նա ուղղեց կուզիկ մեջքը, լռեց մի պահ՝ ասես հաշվարկելով հաջորդ քայլը, ապա նետեց․

- Դուք ինձ մեղադրում եք ինչ-որ թվերի մեջ։ Բայց համառորեն չեք ուզում հասկանալ, որ զոհողությունն անխուսափելի էր իմ ընտրած «խաղաղության» ճանապարհին։ Ես ստիպված էի տանել նրանց մինչև վերջ, որպեսզի դուք սեփական աչքերով տեսնեիք պարտությունը, որպեսզի այլևս չերազեիք հաղթանակի մասին։ Ես այդ երիտասարդների կյանքը դրեցի զոհասեղանին, որպեսզի փոխեմ այս ազգի գենետիկ հիշողությունը։ Որպեսզի դուք հասկանաք՝ հայրենիքը հողը չէ․․․ Հո իզուր չի՞ ասված՝ որտեղ հաց, էնտեղ կաց։ Իմ խոսքերը գռեհիկ են հնչում, բայց հայրենիքը ստամոքսն է ու անհոգ կյանքը։ Նրանք զոհվեցին, որպեսզի դուք խաղաղ ու կուշտ ապրեք։ Դա իմ «դառը դեղահաբն» էր ձեզ համար... Եվ եթե պետք լիներ նորից ընտրել, ես նույնը կանեի, որովհետև ինձ համար այդ մի քանի հազար կյանքը սոսկ վիճակագրություն էր՝ մի մեծ աշխարհաքաղաքական խաղում, որտեղ ես պետք է մնայի իշխանության։ Ես ընտրություն չունեի․․․

Դահլիճում մահացու լռություն էր։ Սևազգեստ մայրերի աչքերում ոչ թե արցունքներ էին, այլ սառը դատավճիռ։ Հենասայլակներով ու պրոթեզներով ներկա երիտասարդներն այնպիսի արհամարհանքով էին նայում, որից կփլվեր ամենադիմացկուն հոգին անգամ։ Դատարկ աթոռներից ու ստվերներից արձակվող հեծկլտոցներն անկանոն ճախրող լուսագնդակների տեսքով լցրել էին ամբողջ դահլիճը։

Մեղադրողը դանդաղ մոտեցավ առաջին շարքում նստած հաշմանդամ զինվորին, ձեռքը դրեց նրա ուսին ու շրջվեց դեպի ամբաստանյալը։

- Դուք խոսում եք «ստամոքսի» և «կուշտ կյանքի» մասի՞ն։ Դուք փորձեցիք մեր հազարամյա Ոգին չափել Ձեր իսկ ստորության թիզով։ Դուք զոհեցիք հազարավոր կյանքեր ոչ թե մեզ «դաս տալու», այլ Ձեր սեփական վախկոտությունը սրբագրելու համար։ Դուք ուղարկեցիք նրանց մահվան, որպեսզի պարտությունը դառնա անդառնալի, իսկ Ձեր դավաճանությունը՝ միակ ելքը։

Մեղադրողը բարձրացրեց մի թղթապանակ, որի վրա կարմիրով գրված էր՝ «Գաղտնի»։

- Բայց կա մի բան, որ Դուք չհաշվարկեցիք։ Ստամոքսով ապրողը երբեք չի հասկանա նրան, ով հանուն հողի պատրաստ է անմահության։ Դուք ասում եք՝ վիճակագրությու՞ն։ Իսկ հիմա մենք կլսենք մի ձայնագրություն, որտեղ Դուք պատերազմի յոթերորդ օրը, երբ դեռ հնարավոր էր փրկել հազարավոր կյանքեր, հրահանգում եք չկանգնեցնել սպանդը՝ սեփական վարկանիշը չգցելու համար։ Դա վիճակագրություն չէ, ամբաստանյալ։ Դա սերիական մարդասպանություն է։

Ամբաստանյալի աչքերը լայնացան։ Նա հասկացավ, որ իր վերջին «փիլիսոփայական» վահանը նույնպես ջախջախված է։

Մեղադրողը սեղմեց կոճակը։ Դահլիճի բարձրախոսներից լսվեց կապի խշշոց, ապա՝ այն նույն ծանոթ, հևասպառ ու տագնապալի ձայնը, որը գաղտնի խորհրդակցության ժամանակ հրահանգներ էր տալիս․

«...Ինձ չի հետաքրքրում Պուտինի առաջարկը։ Ինձ չի հետաքրքրում ձեր ներկայացրած զեկույցը։ Եթե հիմա կանգնեցնենք, ինձ կասեն՝ դավաճան։ Ինձ պետք է, որ պարտությունն արձանագրվի որպես անխուսափելիություն։ Թողեք՝ մի քանի օր էլ գնա... Թող մի քանի բարձունք էլ ընկնի, որ հետո ժողովրդին ասեմ՝ այլևս ճար չկար։ Մի քանի հարյուր զոհն ավելի ձեռնտու է, քան իմ հրաժարականը։ Շարունակե՛ք...»։

Ձայնագրությունն ընդհատվեց։ Դահլիճում տիրեց այնպիսի անիրական լռություն, որ լսվում էր միայն ամբաստանյալի ատամների կրճտոցը։ Նա կծկվել էր, փորձելով փոքրանալ իր իսկ ձայնի արձագանքի տակ։

Այդ պահին առաջին շարքից դանդաղ վեր կացավ սևազգեստ մի կին, որի դեմքի կնճիռները ոչ թե տարիքի, այլ քարացած ցավի քարտեզ էին։ Նա չէր գոռում։ Նրա ձայնը ցածր էր, բայց այն թափանցում էր ներկաների ողնուղեղի մեջ։

- Դուք ասում էիք՝ «բեռից ազատե՞լ»,- սկսեց Մայրը, և ամբաստանյալն առաջին անգամ փախցրեց հայացքը։- Իմ որդին «բեռ» չէր։ Նա այն լույսն էր, որով ես չափում էի իմ կյանքի իմաստը։ Դուք նրան ուղարկեցիք մահվան, որպեսզի փրկեք Ձեր աթոռի կաշին։ Դուք ասում եք՝ հայրենիքը ստամոքսն է... ՈՒրեմն լսե՛ք. իմ որդին վերջին անգամ, երբ զանգեց խրամատից, ասաց՝ «Մա՛մ, մենք դավաճանված ենք։ Մեզ չեն թողնում կռվել։ Մեզ հետ են քաշում։ Արցախը չտաք։ Արցախը մեր տունն է»։ Նա սոված էր, նա ծարավ էր, նա գիտեր, որ օգնություն չի գալու, բայց նա չէր մտածում ստամոքսի մասին։ Նա ավելի շատ «հայրենիք» ուներ իր փոքրիկ սրտում, քան Դուք՝ Ձեր ողջ իշխանության մեջ։

Մայրը մոտեցավ ճաղավանդակին և հանեց մի հին, մաշված լուսանկար ու մի բուռ չորացած հող։

- Այս հողը ես բերել եմ այնտեղից, որտեղ իմ տղան վերջին անգամ շնչեց։ Դուք սա վաճառեցիք, որովհետև Ձեզ համար սա «անշարժ գույք» էր։ Բայց այս հողի մեջ իմ զավակի արյունն է։ Դուք չեք կարող մեզ «ազատել» մեր հիշողությունից, որովհետև ամեն անգամ, երբ Դուք հաց եք ուտելու, Դուք զգալու եք իմ որդու արյան համը։ Դուք ապրելու եք, բայց Ձեր ներսում լինելու է միայն մոխիր։

Նա շրջվեց դեպի դատավորները.

- Ես արյուն չեմ ուզում։ Արյունն արդեն հեղվել է։ Ես ուզում եմ, որ նա ապրի այնքան երկար, որ տեսնի՝ ինչպես է իր կառուցած ստի ամրոցը փլվում, և ինչպես է մեր Հայրենիքը նորից ծնվում՝ առանց իր տեսակի։ Դա կլինի իր ամենամեծ պատիժը՝ տեսնել մեր հաղթանակը սեփական պարտության մոխիրների վրա։

Մայրը լռեց ու նայեց դատարկ աթոռներին։ Թվում էր՝ այդ պահին լուսագնդակները, որոնք ճախրում էին դահլիճում, մեկտեղվեցին նրա շուրջը՝ ստեղծելով լուսե վահան, որի առաջ մեղադրյալը վերջնականապես կորցրեց ձայնը։

Ամբաստանյալը գլուխը կախեց։ Նա այլևս չուներ ոչ մի «ֆալցետ», ոչ մի արդարացում։ Մոր խոսքը ոչ թե մեղադրանք էր, այլ հոգևոր գիլյոտին, որը կտրեց նրա վերջին կապը իրականության հետ։

(շարունակելի)

Փիրուզա ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ

Հեղինակի նյութեր

• Ո՞վ ես դու, որ «չափում» ես Սրբությունը
• «Հայկական Նյուրնբերգ» կամ արձանագրություն ապագայից
• «Լառնակայի տոմսը»՝ որպես անտուանետյան «թխվածքաբլիթ»
• Անանցնելի սահմանից անդին, կամ՝ ինչո՞ւ են «ջնջոցները» հարձակվում հիմքերի վրա
• «Անամոթության շեդևրից» մինչև պետականության «պլինտուս»
• Բարոյական ինքնասպանություն՝ ուղիղ եթերում
• Անմահ «մոնումենտի» և կեղտակուռ դիմակների բախումը
• Քաղաքական դիակապտության «անձրևոտ» բարի լույսը
• Քաղաքական անասնաֆերմա և մեռած հոգիներ
• Արյունախեղդ աչքեր և անտերունչ ժողովուրդ․ ո՞վ է մեր իսկական թշնամին
• Մարդակերության ու ինքնահոշոտման սինքրոնիզացիա
• Մեֆիստոֆելյան թրքահոտ սլենգ՝ Եռաբլուրի ռեքվիեմի ուղեկցությամբ
• Տարեկանի արտում՝ անդունդի եզրին կանգնած կրպակատիրոջ շանտաժը
• «Bravo, bravissimo!». բայց հանդիսատեսն արդեն վաղուց գիտի ներկայացման ավարտը
• Мертвые с косами стоят! И тишина!
• Մեդուզան՝ արվեստանոցում, դահիճը՝ դռանը
• Լրագրությու՞ն, թե՞ «Պանիկովսկի շոու»
• Մայրը, Մատյանն ու Հայրենիքն ընդդեմ «նիկոլիզմի»
• «Վախի քաղաքականություն» կամ նախընտրական շանտաժի «նուրբ» մեխանիզմները
• Տիրոջ և Չարչու հավերժական բախումը երևանյան մետրոյում

Մեկնաբանություններ